Narkotyki (środki uspakajające, halucynogenne) są środkami odurzającymi, substancjami naturalnymi lub syntetycznymi, zmniejszającymi wrażliwość ośrodkowego układu nerwowego i hamującymi jego reaktywność (depresja oddechowa, depresja ośrodkowa). W zależności od dawki, mogą powodować euforię, odurzenie, uspokojenie, a nawet sen narkotyczny. Narkotyki stosuje się jako leki przeciwbólowe, uspokajające, nasenne oraz do narkoz (narkotyki anestezjologiczne i chirurgiczne). Ich używanie wiąże się jednakże z niebezpieczeństwem wywołania uzależnienia i przyzwyczajenia do ich zażywania (nałóg), czyli narkomanii, powodujących zmiany i zaburzenia osobowości oraz wyniszczenie organizmu.W praktyce pedagogicznej i lekarskiej zjawisko uzależnienia od leków i narkotyków określane jest na kilka różnych sposobów - jako: narkomania, lekomania, lekozależność, toksykomania, itp.WHO ustaliła, iż określenie toksykomania jest znaczeniowo najbardziej poprawne. Termin ten określa "stan okresowej lub przewlekłej intoksykacji, przynoszącej jednostce i społeczeństwu szkodę, wywołany powtarzającym się zażywaniem środka odurzającego lub podniecającego (naturalnego lub toksycznego)."
Ta sama Komisja opublikowała w 1969 r. definicję uzależnienia: "Uzależnienie lekowe jest to psychiczny, a niekiedy fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem a lekiem, charakteryzujący się zmianami zachowania i innymi reakcjami, do których należy konieczność przyjmowania leku okresowo lub ciągle, żeby doświadczyć jego silnego wpływu na umysł, psychikę, a czasem też dla uniknięcia przykrych objawów, które towarzyszą brakowi leku. Tolerancja wcale nie musi występować, choć może. Można być uzależnionym jednocześnie od kilku substancji." Wyrówniamy dwa podstawowe typy uzależnienia: - psychiczne - to potrzeba, pragnienie przyjmowania danej substancji. Pragnienie zażycia narkotyku bywa często przymusem, co z kolei prowadzi do konieczności powtórnego zażycia substancji; - fizyczne - to wynik adaptacji ośrodkowego układu nerwowego do danej substancji psychoaktywnej. Nagłe odstawienie narkotyku wywołuje zespół abstynencyjny (zespół odstawienia), charakteryzujący się różnymi objawami o zmiennym nasileniu i przebiegu.Pojawienie się oraz przebieg tego zespołu jest ograniczone czasowo - zależy od rodzaju substancji i dawki, jaką zastosowano bezpośrednio przed odstawieniem bądź ograniczeniem w przyjmowaniu specyfiku.
Z wielu źródeł dowiadujemy się, że młodzież szkolna coraz częściej sięga po narkotyki. Raport badawczy z roku 1990 donosi, że dość szybko wzrasta także wskaźnik uzależnień u młodych ludzi (dzieci i młodzież), a wiek inicjacji narkotycznej się stale obniża. Około 70% narkomanów przyjęło po raz pierwszy środek odurzający przed ukończeniem 18 roku życia. Początki rozwoju zjawiska toksykomanii sięgają w Polsce drugiej połowy lat sześćdziesiątych. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych mieliśmy do czynienia z trendem wzrostowym przerwanym krótkim okresem stabilizacji. Początek lat dziewięćdziesiątych zaowocował gwałtownym, utrzymującym się wzrostem zjawiska. Dane liczbowe dotyczące toksykomanii są bardzo zróżnicowane. W danych zebranych przez Policję znajdujemy liczbę 100-150 tysięcy, jeśli chodzi o osoby zagrożone narkomanią w Polsce. Lekarze i działacze społeczni utrzymują, iż ta liczba jest o wiele większa i wynosi 200-500, a może nawet 600 tysięcy. Jakąkolwiek jednak liczbę przyjmiemy problem narkomanii pozostaje aktualnym i ważnym problem społecznym. Nie dziwi więc fakt, iż działania programów mających ograniczyć rozmiary narkomanii w naszym kraju stają się coraz bardziej zintensyfikowane. Szczególny nacisk jest kładziony na profilaktykę, zwłascza wśród dzieci oraz młodzieży.